İnsan iskelet sistemi, mekanik bir mükemmellikle tasarlanmış olsa da, beklenmedik kazalar, düşmeler veya sportif travmalar bu yapının bütünlüğünü bozabilir. Ortopedi ve Travmatoloji pratiğinde en sık karşılaşılan acil durumların başında gelen kırık ve çıkıklar, doğru müdahale edilmediğinde kalıcı sakatlıklara yol açabilecek potansiyele sahiptir. Op. Dr. Fatih Volkan Tercan olarak vurgulamak gerekir ki; travma anı ile hastaneye ulaşılan süre arasındaki o kritik dilimde yapılan doğru dokunuşlar, tedavinin başarısını %50 oranında etkilemektedir.
Kırık veya Çıkık Olduğu Nasıl Anlaşılır?
Travma sonrası yaşanan her acı, kemiğin kırıldığı veya eklemin yerinden çıktığı anlamına gelmez; ancak bazı spesifik belirtiler alarm zillerinin çalması gerektiğini gösterir. Kırık veya çıkık olduğu nasıl anlaşılır? sorusunun yanıtı şu klinik gözlemlerde saklıdır:
-
Şekil Bozukluğu (Deformite): Uzuvda normal olmayan bir eğrilik, kısalık veya eklem bölgesinde belirgin bir şişkinlik varsa bu durum ciddi bir hasarın habercisidir.
-
Anormal Hareket ve Ses: Kemiğin normalde hareket etmemesi gereken bir noktasında hareket gözlenmesi veya hareket sırasında sürtünme sesi (krepitasyon) duyulması.
-
Hassasiyet ve Ödem: Hasarlı bölgeye dokunulduğunda hissedilen şiddetli acı ve hızla gelişen morarma/şişlik.
-
Fonksiyon Kaybı: Kişinin ilgili uzvunu hiç hareket ettirememesi veya üzerine yük bindirememesi.
Kırıkta İlk Müdahale: “Sabitle ve Koru”
Bir kemik kırıldığında, çevresindeki kaslar kasılarak kırık uçlarını birbirine doğru çeker. Bu durum hem ağrıyı artırır hem de keskin kemik uçlarının damar ve sinirlere zarar vermesine neden olur. Kırıkta ilk müdahale prensibi “yerinde sabitleme” üzerine kuruludur.
Müdahale sırasında hasta asla gereksiz yere hareket ettirilmemelidir. Eğer kırık kolda ise bir askı yardımıyla, bacakta ise tahta, karton veya rulo yapılmış gazete gibi sert materyallerle (atel) bir üst ve bir alt eklemi de içine alacak şekilde sabitlenmelidir. Kırık bölgeye buz uygulaması yapmak, hem ağrıyı hafifletir hem de iç kanamayı ve ödemi sınırlar.
Kırıkta Dikkat Edilmesi Gerekenler
Müdahale sırasında yapılan hatalar, cerrahi süreci zorlaştırabilir. Kırıkta dikkat edilmesi gerekenler listesinin başında, kırık kemiği asla “yerine oturtmaya çalışmamak” gelir. Bu hamle, kapalı bir kırığı açık kırığa dönüştürebilir veya hayati bir damarı kesebilir. Ayrıca:
-
Açık bir kırık (kemik dışarı çıkmışsa) varsa, bölge temiz bir bezle örtülmeli ancak kemik içeri itilmemelidir.
-
Hastaya ağızdan hiçbir yiyecek veya içecek verilmemelidir; zira acil bir ameliyat gerekirse anestezi için mide boş olmalıdır.
Hangi Kırıklar Tehlikelidir?
Tıbbi açıdan her kırık ciddidir ancak hangi kırıklar tehlikelidir? denildiğinde bazıları öncelik kazanır. Özellikle açık kırıklar, enfeksiyon riski nedeniyle acil müdahale gerektirir. Kalça kırıkları, özellikle yaşlı popülasyonda yüksek mortalite riski taşır. Bunun yanı sıra, omurga kırıkları (felç riski) ve leğen kemiği (pelvis) kırıkları (iç organ ve büyük damar yaralanması riski) hayati tehlike arz eden, multidisipliner yaklaşım gerektiren travmalardır.
Çıkıkta İlk Müdahale ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Çıkık, bir eklemi oluşturan kemik yüzeylerinin birbirinden tamamen ayrılmasıdır. Genellikle omuz, parmak ve dirseklerde görülür. Çıkıkta ilk müdahale, kırıkla benzerlik gösterir: Eklemi o anki pozisyonunda sabitlemek ve buz uygulamak.
Çıkıkta dikkat edilmesi gerekenler noktasında en büyük uyarı şudur: Çıkığı “çekerek” yerine oturtmaya çalışmak, eklem bağlarının kopmasına veya eklem kapsülünün yırtılmasına neden olabilir. Profesyonel bir yardım almadan yapılan her manevra, omuz gibi karmaşık eklemlerde “habitüel” yani tekrarlayan çıkıklara zemin hazırlar.
Hangi Çıkıklar Tehlikelidir?
Genellikle çıkıklar hayati risk oluşturmasa da bazı istisnalar mevcuttur. Hangi çıkıklar tehlikelidir? sorusunun cevabı, beraberinde damar-sinir hasarı getiren vakalardır. Örneğin diz çıkığı (patella değil, femur-tibia eklemi), arkasındaki ana atardamarın (popliteal arter) kopmasına neden olabilir ve bu durum saatler içinde bacağın kaybedilmesine yol açabilir. Kalça çıkıkları da, kalça başının kanlanmasının bozulması (avasküler nekroz) riski nedeniyle tıbbi aciller grubuna girer.
Uzman Yaklaşımı ve Sonuç
Kırık ve çıkıklarda nihai çözüm, radyolojik görüntüleme sonrası Op. Dr. Fatih Volkan Tercan tarafından planlanacak cerrahi veya konservatif (alçı, atel) tedavidir. Erken dönemde yapılan doğru ilk yardım, cerrahın işini kolaylaştırdığı gibi hastanın rehabilitasyon sürecini de haftalarca kısaltabilir. Unutmayın; travma anında sükuneti korumak ve tıbbi yardıma ulaşana kadar hasarlı bölgeyi stabilize etmek, en etkili ilaçtır.
